KnowKapital - Outros Textos KnowKapital - Pretendemos estudar, debater e aplicar as propostas recentes para avaliação do Capital Conhecimento (Capital Intelectual ou Capital Intangível) nas empresas. http://www.knowkapital.com/index.php/pt/publicacoes/outros-textos 2026-10-05T13:34:29+00:00 Joomla! - Open Source Content Management Só posso medir o que posso gerir?..., Apresentado no encontro SAS CAUS-2002 2010-01-10T10:46:54+00:00 2010-01-10T10:46:54+00:00 http://www.knowkapital.com/index.php/pt/publicacoes/outros-textos/88-so-posso-medir-o-que-posso-gerir-apresentado-no-encontro-sas-caus-2002 José Maria Pedro jmariapedro@gmail.com <div class="feed-description"><p class="MsoNormal" style="margin-top: 12pt;"><span style="font-family: Verdana;" lang="PT"><a href="extra/artigos/caus_2002_-_jose_maria_pedro.pdf" target="_blank">Versão ilustrada</a> </span></p> <p class="MsoNormal" style="margin-top: 12pt;"><span style="font-family: Verdana;" lang="PT">O debate actual dos temas da gestão de conhecimento está definitivamente lançado e pode ser avaliado pelos inúmeros textos publicados nos últimos anos. Todavia, apesar de grandes avanços, algumas variáveis relevantes no domínio da gestão de conhecimento não podem ser controladas pelo gestor. O texto que se apresenta a seguir é uma reflexão breve sobre a possibilidade de medir e de gerir efectivamente a criação de conhecimento. Usámos para isso as ideias de Nonaka e Takeuchi sobre a criação de conhecimento organizacional.</span></p> <p class="MsoNormal" style="margin-top: 12pt;"><span style="font-family: Verdana; color: black;" lang="PT">----------------------</span></p> <p class="MsoNormal" style="margin-top: 12pt;"><span style="font-family: Verdana; color: black;" lang="PT">A informação sobre os factos que ocorrem na empresa e a medição para saber se uma variável ficou aquém ou além do que era esperado é absolutamente indispensável para sobreviver em ambiente de competição. </span></p> <p class="MsoNormal" style="margin-top: 12pt;"><span style="font-family: Verdana; color: black;" lang="PT">Para compreender como esta ideia é importante, proponho uma viagem no mundo das hipóteses: Imagine uma situação de ausência total de informação e de gestão na sua empresa. Não existem indicadores sobre a utilização dos recursos, ninguém sabe como funciona a empresa, nem sabemos quem são os clientes e muito, menos as suas necessidades e preferências. Ninguém sabe o que deve fazer, estamos perante uma realidade caótica, a anarquia manifesta-se em todas as dimensões, a falência é o destino mais certo para a empresa.</span><span style="font-family: Verdana; color: black; display: none;" lang="PT"> </span></p> <p class="MsoNormal" style="margin-top: 12pt;"><span style="font-family: Verdana; color: black;" lang="PT">Neste cenário utópico facilmente se compreende a importância da gestão assente em indicadores fiáveis da actividade da empresa. Podemos dizer que é inteligente</span><span style="font-size: 10pt; font-family: Verdana; color: black;" lang="PT"> </span><span style="font-family: Verdana; color: black;" lang="PT">medir / avaliar ou seja é inteligente gerir / decidir.</span></p> <p class="MsoNormal" style="margin-top: 12pt;"><span style="font-family: Verdana;" lang="PT">Quando falamos de conhecimento, e é disso que queremos falar, estamos perante um recurso diferente dos restantes porque é usado em qualquer ponto da cadeia de valor da empresa e não se gasta com a utilização. </span></p> <p class="MsoNormal"><span style="font-family: Verdana;" lang="PT">Além de se tratar de um recurso especial, como veremos mais adiante, o conhecimento é um activo presente em várias dimensões [Ikujiro Nonaka &amp; Noboru Konno, 1998]:</span><span style="font-family: Verdana;" lang="PT"> </span></p> <p class="MsoNormal" style="margin-top: 12pt; text-align: center;" align="center"><span style="font-family: Verdana;" lang="PT"> </span> </p> <h3 style="text-align: center;"><span style="font-family: Verdana;" lang="PT">Dimensões do conhecimento</span></h3> <p style="text-align: center;"><img src="images/stories/publicacoes/artigos/sasimage002.gif" border="0" /></p> <p class="MsoNormal"> </p> <p class="MsoNormal"><span style="font-family: Verdana;" lang="PT">Este recurso coloca-nos problemas de medição e de gestão únicos porque é</span><span style="font-size: 10pt; font-family: Verdana; color: red;" lang="PT"> </span><span style="font-family: Verdana;" lang="PT">dinâmico no tempo, no espaço e na sua utilização. Há questões ainda sem resposta:</span></p> <ul style="margin-top: 0in;" type="disc"> <li class="MsoNormal" style="margin-top: 12pt;"><span style="font-family: Verdana;" lang="PT">Será possível gerir conhecimento como os outros recursos?</span><span style="font-family: Verdana; display: none;" lang="PT"> </span></li> <li class="MsoNormal"><span style="font-family: Verdana;" lang="PT">Quais são as condições fundamentais para a criação e utilização de conhecimento?</span><span style="font-family: Verdana;" lang="PT"> </span></li> <li class="MsoNormal"><span style="font-family: Verdana;" lang="PT">Onde se faz a criação de conhecimento?</span><span style="font-family: Verdana;" lang="PT"> </span></li> </ul> <p class="MsoNormal" style="margin-top: 12pt;"><span style="font-family: Verdana;" lang="PT">Uma visão do conhecimento individual leva-nos à ideia de que se trata de um enorme iceberg constituído por uma parte visível a que chamamos conhecimento explícito e outra invisível a que chamamos conhecimento tácito. Cada um destes tipos de conhecimento coloca diferentes problemas de gestão:</span></p> <p class="MsoNormal" style="margin-top: 12pt;"><span style="font-family: Verdana;" lang="PT"> </span> </p> <h3 style="margin-top: 0in;"><span style="font-family: Verdana;" lang="PT">Problemas de gestão do conhecimento individual</span></h3> <table style="border: medium none ; margin-left: 0.45in; border-collapse: collapse;" border="1" cellspacing="0" cellpadding="0"> <tbody> <tr> <td style="padding-bottom: 0in; padding-left: 5.4pt; width: 73.1pt; padding-right: 5.4pt; padding-top: 0in; border: windowtext 0.5pt solid;" width="97" valign="top"> <p class="MsoNormal" style="margin-top: 12pt; line-height: normal;"><em><span style="font-size: 10pt; font-family: Verdana;" lang="PT">Tipo de conhecimento individual</span></em></p> </td> <td style="padding-bottom: 0in; padding-left: 5.4pt; width: 178.9pt; padding-right: 5.4pt; padding-top: 0in; border: windowtext;" width="239" valign="top"> <h2><em><span style="font-size: 10pt; font-family: Verdana;" lang="PT">Características</span></em></h2> </td> <td style="padding-bottom: 0in; padding-left: 5.4pt; width: 138.75pt; padding-right: 5.4pt; padding-top: 0in; border: windowtext;" width="185" valign="top"> <p class="MsoNormal" style="margin-top: 12pt; line-height: normal;"><em><span style="font-size: 10pt; font-family: Verdana;" lang="PT">Problemas de gestão</span></em></p> </td> </tr> <tr> <td style="padding-bottom: 0in; padding-left: 5.4pt; width: 73.1pt; padding-right: 5.4pt; padding-top: 0in; border: 0.5pt solid;" width="97" valign="top"> <p class="MsoNormal" style="margin-top: 12pt; line-height: normal;"><em><span style="font-size: 10pt; font-family: Verdana;" lang="PT">Explícito</span></em><em><span style="font-size: 10pt; font-family: Verdana;" lang="PT"> </span></em></p> </td> <td style="padding-bottom: 0in; padding-left: 5.4pt; width: 178.9pt; padding-right: 5.4pt; padding-top: 0in;" width="239" valign="top"> <p class="MsoNormal" style="margin: 12pt 0in 0.0001pt 0.25in; text-indent: -0.25in; line-height: normal;"><span style="font-size: 10pt; font-family: Symbol;" lang="PT">·<span style="font-family: &quot;Times New Roman&quot;; font-style: normal; font-variant: normal; font-weight: normal; font-size: 7pt; line-height: normal; font-size-adjust: none; font-stretch: normal;"> </span></span><span style="font-size: 10pt; font-family: Verdana;" lang="PT">Pode ser transmitido (documentos, manuais, ...)</span></p> <p class="MsoNormal" style="margin-left: 0.25in; text-indent: -0.25in; line-height: normal;"><span style="font-size: 10pt; font-family: Symbol;" lang="PT">·<span style="font-family: &quot;Times New Roman&quot;; font-style: normal; font-variant: normal; font-weight: normal; font-size: 7pt; line-height: normal; font-size-adjust: none; font-stretch: normal;"> </span></span><span style="font-size: 10pt; font-family: Verdana;" lang="PT">Pode ser do indivíduo, do grupo, da empresa ou do mercado</span><span style="font-size: 10pt; font-family: Verdana;" lang="PT"> </span></p> <p class="MsoNormal" style="line-height: normal;"><span style="font-size: 10pt; font-family: Verdana;" lang="PT"> </span></p> </td> <td style="padding-bottom: 0in; padding-left: 5.4pt; width: 138.75pt; padding-right: 5.4pt; padding-top: 0in;" width="185" valign="top"> <p class="MsoNormal" style="margin-top: 12pt; line-height: normal;"><span style="font-size: 10pt; font-family: Verdana;" lang="PT">Pode ser medido e gerido</span></p> </td> </tr> <tr> <td style="padding-bottom: 0in; padding-left: 5.4pt; width: 73.1pt; padding-right: 5.4pt; padding-top: 0in; border: 0.5pt solid;" width="97" valign="top"> <p class="MsoNormal" style="margin-top: 12pt; line-height: normal;"><em><span style="font-size: 10pt; font-family: Verdana;" lang="PT">Tácito</span></em><em></em></p> </td> <td style="padding-bottom: 0in; padding-left: 5.4pt; width: 178.9pt; padding-right: 5.4pt; padding-top: 0in;" width="239" valign="top"> <p class="MsoNormal" style="margin: 12pt 0in 0.0001pt 0.25in; text-indent: -0.25in; line-height: normal;"><span style="font-size: 10pt; font-family: Symbol; display: none;" lang="PT">·<span style="font-family: &quot;Times New Roman&quot;; font-style: normal; font-variant: normal; font-weight: normal; font-size: 7pt; line-height: normal; font-size-adjust: none; font-stretch: normal;"> </span></span><span style="font-size: 10pt; font-family: Verdana;" lang="PT">Dimensão técnica (capacidades pessoais): com alguma dificuldade, pode ser medida, contratada, desenvolvida, ...</span></p> <p class="MsoNormal" style="margin-left: 0.25in; text-indent: -0.25in; line-height: normal;"><span style="font-size: 10pt; font-family: Symbol;" lang="PT">·</span><span style="font-size: 10pt; font-family: Verdana;" lang="PT">Dimensão cognitiva (crenças, ideais, valores, esquema, modelos mentais, ...): dificilmente pode ser medida e gerida ...</span></p> </td> <td style="padding-bottom: 0in; padding-left: 5.4pt; width: 138.75pt; padding-right: 5.4pt; padding-top: 0in;" width="185" valign="top"> <p class="MsoNormal" style="margin-top: 12pt; line-height: normal;"><span style="font-size: 10pt; font-family: Verdana;" lang="PT">Não pode ser medido ou gerido.</span></p> <p class="MsoBodyText"><span style="font-family: Verdana;" lang="PT">Não é transaccionável ao nível individual, mas ... podemos comprar um grupo ou uma empresa para captar este tipo de conhecimento...</span></p> <p class="MsoNormal" style="line-height: normal;"> </p> </td> </tr> </tbody> </table> <p class="MsoNormal" style="margin-top: 12pt;"> </p> <p class="MsoNormal"><span style="font-family: Verdana;" lang="PT">Admitindo que para gerir é preciso </span><span style="font-family: Verdana;" lang="PT">medir os recursos (economia), controlar o processo produtivo (eficiência) e medir os resultados (eficácia), podemos analisar o jogo entre conhecimento tácito e explícito usando o modelo de Ikujiro Nonaka. Neste modelo o conhecimento nasce do jogo da conversão de conhecimento de um estado a outro no ambiente em que o indivíduo, o grupo, a empresa e o mercado actuam. </span></p> <p class="MsoNormal" style="margin-top: 12pt;"><span style="font-family: Verdana;" lang="PT">Para este autor existem quatro processos sequenciais, ininterruptos e em espiral, onde o conhecimento nasce como energia libertada do processo. No nosso entendimento, o gestor pode ou não intervir consoante se trate de conhecimento tácito ou explícito. Vejamos até que ponto o gestor pode medir e gerir cada um dos quatro processos:</span></p> <p class="MsoNormal" style="margin-top: 12pt;"><strong><span style="font-family: Verdana;" lang="PT">Externalização</span></strong><span style="font-family: Verdana;" lang="PT">: Os indivíduos constituem-se em grupo e libertam algum do seu conhecimento tácito tornando-o explícito para o grupo:</span></p> <p class="MsoNormal" style="margin-left: 0.5in; text-indent: -0.25in;"><span style="font-family: Symbol;" lang="PT">¼<span style="font-family: &quot;Times New Roman&quot;; font-style: normal; font-variant: normal; font-weight: normal; font-size: 7pt; line-height: normal; font-size-adjust: none; font-stretch: normal;"> </span></span><span style="font-family: Verdana;" lang="PT">Posso medir os recursos envolvidos? Sim: indivíduos, reuniões, grupos, documentos, contactos, repositórios, meios, ...</span></p> <p class="MsoNormal" style="margin-left: 0.5in; text-indent: -0.25in;"><span style="font-family: Symbol;" lang="PT">¼<span style="font-family: &quot;Times New Roman&quot;; font-style: normal; font-variant: normal; font-weight: normal; font-size: 7pt; line-height: normal; font-size-adjust: none; font-stretch: normal;"> </span></span><span style="font-family: Verdana;" lang="PT">Posso medir os efeitos? Sim: documentos, produtos, repositórios, grupos, contactos, ...</span></p> <p class="MsoNormal" style="margin-left: 0.5in; text-indent: -0.25in;"><span style="font-family: Symbol;" lang="PT">¼<span style="font-family: &quot;Times New Roman&quot;; font-style: normal; font-variant: normal; font-weight: normal; font-size: 7pt; line-height: normal; font-size-adjust: none; font-stretch: normal;"> </span></span><span style="font-family: Verdana;" lang="PT">Posso gerir o processo? Sim.</span></p> <p class="MsoNormal" style="margin-left: 0.5in; text-indent: -0.25in;"><span style="font-family: Symbol;" lang="PT">Þ<span style="font-family: &quot;Times New Roman&quot;; font-style: normal; font-variant: normal; font-weight: normal; font-size: 7pt; line-height: normal; font-size-adjust: none; font-stretch: normal;"> </span></span><span style="font-family: Verdana;" lang="PT">Então, posso gerir a <strong>externalização</strong> de conhecimento ...</span></p> <p class="MsoNormal" style="margin-top: 12pt;"><strong><span style="font-family: Verdana;" lang="PT">Combinação</span></strong><span style="font-family: Verdana;" lang="PT">: Cada grupo contribui com o seu conhecimento explícito para a organização onde está inserido permitindo combinar conhecimento de diversas fontes enriquecendo o resultado:</span></p> <p class="MsoNormal" style="margin-left: 0.5in; text-indent: -0.25in;"><span style="font-family: Symbol;" lang="PT">¼<span style="font-family: &quot;Times New Roman&quot;; font-style: normal; font-variant: normal; font-weight: normal; font-size: 7pt; line-height: normal; font-size-adjust: none; font-stretch: normal;"> </span></span><span style="font-family: Verdana;" lang="PT">Posso medir os recursos? Sim: grupos, empresas, reuniões, encontros, documentos, contactos, repositórios, Meios, ...</span></p> <p class="MsoNormal" style="margin-left: 0.5in; text-indent: -0.25in;"><span style="font-family: Symbol;" lang="PT">¼<span style="font-family: &quot;Times New Roman&quot;; font-style: normal; font-variant: normal; font-weight: normal; font-size: 7pt; line-height: normal; font-size-adjust: none; font-stretch: normal;"> </span></span><span style="font-family: Verdana;" lang="PT">Posso medir os efeitos? Sim: documentos, repositórios, novos produtos, vendas</span></p> <p class="MsoNormal" style="margin-left: 0.5in; text-indent: -0.25in;"><span style="font-family: Symbol;" lang="PT">¼<span style="font-family: &quot;Times New Roman&quot;; font-style: normal; font-variant: normal; font-weight: normal; font-size: 7pt; line-height: normal; font-size-adjust: none; font-stretch: normal;"> </span></span><span style="font-family: Verdana;" lang="PT">Posso gerir o processo? Sim.</span></p> <p class="MsoNormal" style="margin-left: 0.5in; text-indent: -0.25in;"><span style="font-family: Symbol;" lang="PT">Þ<span style="font-family: &quot;Times New Roman&quot;; font-style: normal; font-variant: normal; font-weight: normal; font-size: 7pt; line-height: normal; font-size-adjust: none; font-stretch: normal;"> </span></span><span style="font-family: Verdana;" lang="PT">Então, posso gerir a <strong>combinação</strong> de conhecimento ... </span></p> <p class="MsoNormal" style="margin-top: 12pt;"><strong><span style="font-family: Verdana;" lang="PT">Internalização</span></strong><span style="font-family: Verdana;" lang="PT">: O indivíduo ao actuar em grupo, na empresa e no mercado internaliza conhecimento explícito, aumentando e modificando o seu próprio conhecimento tácito:</span></p> <p class="MsoNormal" style="margin: 12pt 0in 0.0001pt 0.5in; text-indent: -0.25in;"><span style="font-family: Symbol;" lang="PT">¼<span style="font-family: &quot;Times New Roman&quot;; font-style: normal; font-variant: normal; font-weight: normal; font-size: 7pt; line-height: normal; font-size-adjust: none; font-stretch: normal;"> </span></span><span style="font-family: Verdana;" lang="PT">Posso medir os recursos? Sim: indivíduos, reuniões, grupos, documentos, contactos, repositórios, meios</span></p> <p class="MsoNormal" style="margin-left: 0.5in; text-indent: -0.25in;"><span style="font-family: Symbol;" lang="PT">¼<span style="font-family: &quot;Times New Roman&quot;; font-style: normal; font-variant: normal; font-weight: normal; font-size: 7pt; line-height: normal; font-size-adjust: none; font-stretch: normal;"> </span></span><span style="font-family: Verdana;" lang="PT">Posso medir os efeitos? Talvez: nos indivíduos, no grupo, na empresa, no mercado</span></p> <p class="MsoNormal" style="margin-left: 0.5in; text-indent: -0.25in;"><span style="font-family: Symbol;" lang="PT">¼<span style="font-family: &quot;Times New Roman&quot;; font-style: normal; font-variant: normal; font-weight: normal; font-size: 7pt; line-height: normal; font-size-adjust: none; font-stretch: normal;"> </span></span><span style="font-family: Verdana;" lang="PT">Posso gerir o processo? Não.</span></p> <p class="MsoNormal" style="margin-left: 0.5in; text-indent: -0.25in;"><span style="font-family: Symbol;" lang="PT">Þ<span style="font-family: &quot;Times New Roman&quot;; font-style: normal; font-variant: normal; font-weight: normal; font-size: 7pt; line-height: normal; font-size-adjust: none; font-stretch: normal;"> </span></span><span style="font-family: Verdana;" lang="PT">Então, <strong>não</strong> posso gerir a <strong>internalização</strong> de conhecimento ... </span></p> <p class="MsoNormal"><strong><span style="font-family: Verdana;" lang="PT">Socialização</span></strong><span style="font-family: Verdana;" lang="PT">: Os indivíduos interagem socialmente, trocando e enriquecendo mutuamente o seu conhecimento tácito. Trata-se de uma passagem de conhecimento tácito para conhecimento tácito:</span></p> <p class="MsoNormal" style="margin: 12pt 0in 0.0001pt 0.5in; text-indent: -0.25in;"><span style="font-family: Symbol;" lang="PT">¼<span style="font-family: &quot;Times New Roman&quot;; font-style: normal; font-variant: normal; font-weight: normal; font-size: 7pt; line-height: normal; font-size-adjust: none; font-stretch: normal;"> </span></span><span style="font-family: Verdana;" lang="PT">Posso medir os recursos envolvidos? Sim: indivíduos, contactos, </span></p> <p class="MsoNormal" style="margin-left: 0.5in; text-indent: -0.25in;"><span style="font-family: Symbol;" lang="PT">¼<span style="font-family: &quot;Times New Roman&quot;; font-style: normal; font-variant: normal; font-weight: normal; font-size: 7pt; line-height: normal; font-size-adjust: none; font-stretch: normal;"> </span></span><span style="font-family: Verdana;" lang="PT">Posso medir os efeitos? Não.</span></p> <p class="MsoNormal" style="margin-left: 0.5in; text-indent: -0.25in;"><span style="font-family: Symbol;" lang="PT">¼<span style="font-family: &quot;Times New Roman&quot;; font-style: normal; font-variant: normal; font-weight: normal; font-size: 7pt; line-height: normal; font-size-adjust: none; font-stretch: normal;"> </span></span><span style="font-family: Verdana;" lang="PT">Posso gerir o processo? Talvez.</span></p> <p class="MsoNormal" style="margin-left: 0.5in; text-indent: -0.25in;"><span style="font-family: Symbol;" lang="PT">Þ<span style="font-family: &quot;Times New Roman&quot;; font-style: normal; font-variant: normal; font-weight: normal; font-size: 7pt; line-height: normal; font-size-adjust: none; font-stretch: normal;"> </span></span><span style="font-family: Verdana;" lang="PT">Então, <strong>não</strong> posso gerir a <strong>socialização</strong> de conhecimento ...</span></p> <p class="MsoNormal" style="margin-top: 12pt;"><span style="font-family: Verdana;" lang="PT">A partir desta reflexão podemos dizer que só podemos realmente medir e controlar as variáveis associadas ao processo quando se trata de conhecimento explícito, isto é, na externalização e na combinação de conhecimento. A espiral de conhecimento de Nonaka e Takeuchi mostra momentos em que o gestor pode medir e intervir e outros em que o gestor não pode mesmo medir, ficando-lhe sempre a possibilidade de <em>gerir no escuro </em></span><span style="font-family: Verdana;" lang="PT">– sem dados objectivos</span><span style="font-family: Verdana;" lang="PT">.</span></p> <p class="MsoNormal"><span style="font-family: Verdana;" lang="PT">Tal como a análise do conteúdo destes processos, podemos considerar a passagem de um processo a outro na geração do conhecimento:</span></p> <p class="MsoNormal" style="margin: 12pt 0in 0.0001pt 0.5in; text-indent: -0.25in;"><span style="font-family: Symbol;" lang="PT">¼<span style="font-family: &quot;Times New Roman&quot;; font-style: normal; font-variant: normal; font-weight: normal; font-size: 7pt; line-height: normal; font-size-adjust: none; font-stretch: normal;"> </span></span><em><span style="font-family: Verdana;" lang="PT">Externalização -&gt; Combinação</span></em></p> <p class="MsoNormal" style="margin-left: 0.5in; text-indent: -0.25in;"><span style="font-family: Symbol;" lang="PT">¼<span style="font-family: &quot;Times New Roman&quot;; font-style: normal; font-variant: normal; font-weight: normal; font-size: 7pt; line-height: normal; font-size-adjust: none; font-stretch: normal;"> </span></span><em><span style="font-family: Verdana;" lang="PT">Combinação -&gt; Internalização</span></em></p> <p class="MsoNormal" style="margin-left: 0.5in; text-indent: -0.25in;"><span style="font-family: Symbol;" lang="PT">¼<span style="font-family: &quot;Times New Roman&quot;; font-style: normal; font-variant: normal; font-weight: normal; font-size: 7pt; line-height: normal; font-size-adjust: none; font-stretch: normal;"> </span></span><em><span style="font-family: Verdana;" lang="PT">Internalização -&gt; Socialização</span></em></p> <p class="MsoNormal" style="margin-left: 0.5in; text-indent: -0.25in;"><span style="font-family: Symbol;" lang="PT">¼<span style="font-family: &quot;Times New Roman&quot;; font-style: normal; font-variant: normal; font-weight: normal; font-size: 7pt; line-height: normal; font-size-adjust: none; font-stretch: normal;"> </span></span><em><span style="font-family: Verdana;" lang="PT">Socialização -&gt; Externalização</span></em></p> <p class="MsoNormal" style="margin-top: 12pt;"><span style="font-family: Verdana;" lang="PT">O resultado dessa passagem mostra também que só podemos medir e gerir os processos que lidam com conhecimento explícito, ou seja a passagem do processo <em>Externalização -&gt; Combinação</em>.</span></p> <p class="MsoNormal" style="margin-top: 12pt;"><span style="font-family: Verdana;" lang="PT">Adicionalmente, há ainda outro obstáculo à medição e gestão do conhecimento: </span><span style="font-family: Verdana; color: black;" lang="PT">O indivíduo constrói a imagem do objecto ou fenómeno com o seu conhecimento instrumental, isto é, <em>“os olhos não são inocentes!”.</em> Em cada observação de um objecto ou fenómeno intervém a imagem do objecto e todo o conhecimento tácito do indivíduo que observa. Além disso, o próprio indivíduo também é afectado pelos objectos e fenómenos que presencia, podendo obter uma imagem diferente numa segunda observação em momento diferente.</span></p> <p class="MsoNormal" style="text-align: center;" align="center"><strong><em></em></strong></p> <h3 style="text-align: center;"><span style="font-family: Verdana;" lang="PT">O acto de conhecer é um momento activo</span></h3> <p class="MsoHeading7" style="text-align: center;"><span style="font-family: Verdana;" lang="PT"><img src="images/stories/publicacoes/artigos/sasimage004.gif" border="0" /><br /></span></p> <p class="MsoNormal"> </p> <p class="MsoNormal"> </p> <p class="MsoNormal"><span style="font-family: Verdana;" lang="PT">É claro que um indivíduo pode estar em diferentes níveis na hierarquia de conhecimento [</span><span style="font-family: Verdana;" lang="PT">Sveiby, 1998]:</span></p> <ul style="margin-top: 0in;" type="disc"> <li class="MsoNormal" style="color: black; margin-top: 12pt;"><strong><em><span style="font-family: Verdana;" lang="PT">Skill</span></em></strong><strong><span style="font-family: Verdana;" lang="PT"> (habilidade):</span></strong><span style="font-family: Verdana;" lang="PT"> Seguir regras que podem ser controladas pelo próprio sujeito;</span></li> <li class="MsoNormal" style="color: black;"><strong><em><span style="font-family: Verdana;" lang="PT">Know-How</span></em></strong><strong><span style="font-family: Verdana;" lang="PT"> (saber):</span></strong><span style="font-family: Verdana;" lang="PT"> Seguir regras estabelecidas em contexto social fora do sujeito (grupo / empresa / mercado);</span></li> <li class="MsoNormal" style="color: black;"><strong><em><span style="font-family: Verdana;" lang="PT">Competence</span></em></strong><strong><span style="font-family: Verdana;" lang="PT"> (competência):</span></strong><span style="font-family: Verdana;" lang="PT"> ser capaz e poder alterar as regras;</span></li> </ul> <p class="MsoNormal" style="margin-top: 12pt;"><span style="font-family: Verdana;" lang="PT">Qualquer destes níveis é útil à empresa. Supondo que se trata de um gestor do nível elevado nesta hierarquia de conhecimento ele só pode ser útil à empresa se for competente, se</span><span style="font-family: Verdana; color: black;" lang="PT"> conhecer o que se está a passar e o que vai acontecer, pois precisa de perspectivar e influenciar o futuro. Só pode gerir se conhecer, porque para gerir é preciso decidir sobre opções. A empresa e o seu ambiente são um espaço permanente de opções, são conhecimento focal que o gestor pode ou não aproveitar da melhor forma.</span></p> <p class="MsoNormal" style="margin-top: 12pt;"><span style="font-family: Verdana; color: black;" lang="PT">Mas como podemos medir o conhecimento neste ambiente de interacção permanente entre o gestor e os fenómenos empresariais? Ou entre todos os intervenientes na empresa e o mercado? Essa é a grande dificuldade, o grande desafio.</span></p> <p class="MsoNormal" style="margin-top: 12pt;"><span style="font-family: Verdana;" lang="PT">Este desafio tem ocupado um conjunto significativo de teóricos da gestão. A indústria do software de última geração, designado por <strong>software da economia do conhecimento </strong>mostra também os efeitos desta tendência. Qualquer empresa, mesmo a mais insignificante, tem já o software trivial que lhe permite medir e acompanhar minimamente a actividade da empresa. Falamos de aplicações como:</span></p> <ul style="margin-top: 0in;" type="disc"> <li class="MsoNormal" style="margin-top: 12pt;"><span style="font-family: Verdana;" lang="PT">Gestão de Stocks;</span></li> <li class="MsoNormal"><span style="font-family: Verdana;" lang="PT">Contabilidade Geral</span></li> <li class="MsoNormal"><span style="font-family: Verdana;" lang="PT">Processamento de salários</span></li> <li class="MsoNormal"><span style="font-family: Verdana;" lang="PT">Facturação</span></li> <li class="MsoNormal"><span style="font-family: Verdana;" lang="PT">...</span></li> </ul> <p class="MsoNormal"><span style="font-family: Verdana;" lang="PT">O que nem todas as empresas possuem ainda é software que permita diferenciar a competência dos seus gestores, o tal <strong>software da economia do conhecimento </strong>capaz de ajudar o gestor competente a alterar as regras e a condicionar o futuro de modo a colocar a sua empresa em vantagem competitiva sustentável no mercado.</span></p> <p class="MsoNormal" style="margin-top: 12pt;"><span style="font-family: Verdana;" lang="PT">Em conclusão, podemos dizer que o conhecimento não pode ser medido e gerido como qualquer activo (uma parte do <em>iceberg</em> é invisível...), podemos apenas ajudar e esperar que a parte submersa do <em>iceberg</em> se desenvolva e manifeste os seus efeitos. Só podemos medir conhecimento explícito, para medir conhecimento tácito temos de o tornar explícito.</span></p> <p class="MsoNormal" style="margin-top: 12pt;"><span style="font-family: Verdana;" lang="PT">O conhecimento só pode ser gerido se os gestores forem competentes (capazes de modificar as regras no sentido correcto...) e:</span></p> <ul style="margin-top: 0in;" type="disc"> <li class="MsoNormal" style="margin-top: 12pt;"><span style="font-family: Verdana;" lang="PT">Se compreenderem o dinamismo da criação de conhecimento</span></li> <li class="MsoNormal"><span style="font-family: Verdana;" lang="PT">Se apoiarem a criação, difusão e utilização de conhecimento na empresa</span></li> <li class="MsoNormal"><span style="font-family: Verdana;" lang="PT">Se promoverem a avaliação ao longo de toda a cadeia de valor</span></li> <li class="MsoNormal"><span style="font-family: Verdana;" lang="PT">Se tiverem instrumentos para medir e gerir</span></li> </ul> <p class="MsoNormal"> </p> <h1 style="margin-top: 0in; line-height: 150%;"><span style="font-family: Verdana;">BIBLIOGRAFIA</span></h1> <p class="MsoNormal"> </p> <p class="MsoNormal" style="margin-top: 12pt;"><span style="font-family: Verdana;">CHOO, Chun Wei - <strong>Information Management for the Intelligent Organization: The Art of Scanning the Environment</strong><em>.</em> Asis Monograph Series, 1998. ISBN 1-57387-057-9.</span></p> <p class="MsoNormal" style="margin-top: 12pt;"><span style="font-family: Verdana;">DAVENPORT, Tom H.; PRUSAK, Laurence - <strong>Working Knowledge : How Organizations Manage What They Know</strong>. Harvard Business School Press, 1998. ISBN 0-87584-655-6.</span></p> <p class="MsoNormal" style="margin-top: 12pt;"><span style="font-family: Verdana;">EDVINSSON, Leif &amp; MALONE, Michael S. (Contributor) - <em><strong><span style="font-style: normal;">Intellectual Capital: Realizing Your Company's True Value by Finding Its Hidden Roots</span></strong>. </em><em><span style="font-style: normal;">Harper Business, 1997. ISBN 0-88730-841-4.</span></em></span></p> <p class="MsoNormal" style="margin-top: 12pt;"><span style="font-family: Verdana;">KAPLAN, Robert S. &amp; NORTON, David P. - <strong>Balanced Scorecard, Translating Startegy into Action</strong>. HBS Press, 1996. ISBN 0-87584-651-3.</span></p> <p class="MsoNormal" style="margin-top: 12pt;"><span style="font-family: Verdana;">KROGH, Georg Von &amp; ICHIJO, Kazuo &amp; NONAKA, Ikujiro -<em> </em><strong>Enabling Knowledge Creation: How to Unlock the Mystery of Tacit Knowledge and Release the Power of Innovation</strong><em>.</em> Oxford University Press, 2000. ISBN 0-19-512616-5.</span></p> <p class="MsoNormal" style="margin-top: 12pt;"><span style="font-family: Verdana;">NONAKA, Ikujiro &amp; TAKEUCHI, Hirotaka - <strong>The Knowledge-Creating Company</strong><em>. </em>Oxford<em>, 1995. </em>ISBN 0-19-509269-4.</span></p> <p class="MsoNormal" style="margin-top: 12pt;"><span style="font-family: Verdana;">STEWART, Thomas A. - <em><strong><span style="font-style: normal;">Intellectual Capital: The New Wealth of Organizations</span></strong>. </em><em><span style="font-style: normal;">Doubleday. Currency, 1997. ISBN 0-385-48228-0.</span></em> </span></p> <p class="MsoNormal" style="margin-top: 12pt;"><span style="font-family: Verdana;">SVEIBY, Karl Erik <em>- </em><em><strong><span style="font-style: normal;">The New Organizational Wealth: Managing &amp; Measuring Knowledge-Based Assets</span></strong>. </em><em><span style="font-style: normal;">Berrett-Koehler Publishers, Inc, 1997. ISBN 1-57675-014-0.</span></em> </span></p> <p class="MsoNormal" style="margin-top: 12pt;"><span style="font-family: Verdana;">TURBAM, Efraim &amp; ARONSON, Jay E. - <strong>Decision Support Systems and Intelligent Systems</strong>. </span><span style="font-family: Verdana;" lang="PT">5ª edição: Prentice Hall, 1998. </span><span style="font-family: Verdana;">ISBN 0-13-320383-2.</span></p> <p class="MsoNormal"> </p> <p><strong><span><span class="MsoFootnoteReference"><span></span></span></span></strong> <p>[1]<span lang="PT"> Consideramos que para gerir é preciso medir</span></p> <p> </p> </p> <hr /></div> <div class="feed-description"><p class="MsoNormal" style="margin-top: 12pt;"><span style="font-family: Verdana;" lang="PT"><a href="extra/artigos/caus_2002_-_jose_maria_pedro.pdf" target="_blank">Versão ilustrada</a> </span></p> <p class="MsoNormal" style="margin-top: 12pt;"><span style="font-family: Verdana;" lang="PT">O debate actual dos temas da gestão de conhecimento está definitivamente lançado e pode ser avaliado pelos inúmeros textos publicados nos últimos anos. Todavia, apesar de grandes avanços, algumas variáveis relevantes no domínio da gestão de conhecimento não podem ser controladas pelo gestor. O texto que se apresenta a seguir é uma reflexão breve sobre a possibilidade de medir e de gerir efectivamente a criação de conhecimento. Usámos para isso as ideias de Nonaka e Takeuchi sobre a criação de conhecimento organizacional.</span></p> <p class="MsoNormal" style="margin-top: 12pt;"><span style="font-family: Verdana; color: black;" lang="PT">----------------------</span></p> <p class="MsoNormal" style="margin-top: 12pt;"><span style="font-family: Verdana; color: black;" lang="PT">A informação sobre os factos que ocorrem na empresa e a medição para saber se uma variável ficou aquém ou além do que era esperado é absolutamente indispensável para sobreviver em ambiente de competição. </span></p> <p class="MsoNormal" style="margin-top: 12pt;"><span style="font-family: Verdana; color: black;" lang="PT">Para compreender como esta ideia é importante, proponho uma viagem no mundo das hipóteses: Imagine uma situação de ausência total de informação e de gestão na sua empresa. Não existem indicadores sobre a utilização dos recursos, ninguém sabe como funciona a empresa, nem sabemos quem são os clientes e muito, menos as suas necessidades e preferências. Ninguém sabe o que deve fazer, estamos perante uma realidade caótica, a anarquia manifesta-se em todas as dimensões, a falência é o destino mais certo para a empresa.</span><span style="font-family: Verdana; color: black; display: none;" lang="PT"> </span></p> <p class="MsoNormal" style="margin-top: 12pt;"><span style="font-family: Verdana; color: black;" lang="PT">Neste cenário utópico facilmente se compreende a importância da gestão assente em indicadores fiáveis da actividade da empresa. Podemos dizer que é inteligente</span><span style="font-size: 10pt; font-family: Verdana; color: black;" lang="PT"> </span><span style="font-family: Verdana; color: black;" lang="PT">medir / avaliar ou seja é inteligente gerir / decidir.</span></p> <p class="MsoNormal" style="margin-top: 12pt;"><span style="font-family: Verdana;" lang="PT">Quando falamos de conhecimento, e é disso que queremos falar, estamos perante um recurso diferente dos restantes porque é usado em qualquer ponto da cadeia de valor da empresa e não se gasta com a utilização. </span></p> <p class="MsoNormal"><span style="font-family: Verdana;" lang="PT">Além de se tratar de um recurso especial, como veremos mais adiante, o conhecimento é um activo presente em várias dimensões [Ikujiro Nonaka &amp; Noboru Konno, 1998]:</span><span style="font-family: Verdana;" lang="PT"> </span></p> <p class="MsoNormal" style="margin-top: 12pt; text-align: center;" align="center"><span style="font-family: Verdana;" lang="PT"> </span> </p> <h3 style="text-align: center;"><span style="font-family: Verdana;" lang="PT">Dimensões do conhecimento</span></h3> <p style="text-align: center;"><img src="images/stories/publicacoes/artigos/sasimage002.gif" border="0" /></p> <p class="MsoNormal"> </p> <p class="MsoNormal"><span style="font-family: Verdana;" lang="PT">Este recurso coloca-nos problemas de medição e de gestão únicos porque é</span><span style="font-size: 10pt; font-family: Verdana; color: red;" lang="PT"> </span><span style="font-family: Verdana;" lang="PT">dinâmico no tempo, no espaço e na sua utilização. Há questões ainda sem resposta:</span></p> <ul style="margin-top: 0in;" type="disc"> <li class="MsoNormal" style="margin-top: 12pt;"><span style="font-family: Verdana;" lang="PT">Será possível gerir conhecimento como os outros recursos?</span><span style="font-family: Verdana; display: none;" lang="PT"> </span></li> <li class="MsoNormal"><span style="font-family: Verdana;" lang="PT">Quais são as condições fundamentais para a criação e utilização de conhecimento?</span><span style="font-family: Verdana;" lang="PT"> </span></li> <li class="MsoNormal"><span style="font-family: Verdana;" lang="PT">Onde se faz a criação de conhecimento?</span><span style="font-family: Verdana;" lang="PT"> </span></li> </ul> <p class="MsoNormal" style="margin-top: 12pt;"><span style="font-family: Verdana;" lang="PT">Uma visão do conhecimento individual leva-nos à ideia de que se trata de um enorme iceberg constituído por uma parte visível a que chamamos conhecimento explícito e outra invisível a que chamamos conhecimento tácito. Cada um destes tipos de conhecimento coloca diferentes problemas de gestão:</span></p> <p class="MsoNormal" style="margin-top: 12pt;"><span style="font-family: Verdana;" lang="PT"> </span> </p> <h3 style="margin-top: 0in;"><span style="font-family: Verdana;" lang="PT">Problemas de gestão do conhecimento individual</span></h3> <table style="border: medium none ; margin-left: 0.45in; border-collapse: collapse;" border="1" cellspacing="0" cellpadding="0"> <tbody> <tr> <td style="padding-bottom: 0in; padding-left: 5.4pt; width: 73.1pt; padding-right: 5.4pt; padding-top: 0in; border: windowtext 0.5pt solid;" width="97" valign="top"> <p class="MsoNormal" style="margin-top: 12pt; line-height: normal;"><em><span style="font-size: 10pt; font-family: Verdana;" lang="PT">Tipo de conhecimento individual</span></em></p> </td> <td style="padding-bottom: 0in; padding-left: 5.4pt; width: 178.9pt; padding-right: 5.4pt; padding-top: 0in; border: windowtext;" width="239" valign="top"> <h2><em><span style="font-size: 10pt; font-family: Verdana;" lang="PT">Características</span></em></h2> </td> <td style="padding-bottom: 0in; padding-left: 5.4pt; width: 138.75pt; padding-right: 5.4pt; padding-top: 0in; border: windowtext;" width="185" valign="top"> <p class="MsoNormal" style="margin-top: 12pt; line-height: normal;"><em><span style="font-size: 10pt; font-family: Verdana;" lang="PT">Problemas de gestão</span></em></p> </td> </tr> <tr> <td style="padding-bottom: 0in; padding-left: 5.4pt; width: 73.1pt; padding-right: 5.4pt; padding-top: 0in; border: 0.5pt solid;" width="97" valign="top"> <p class="MsoNormal" style="margin-top: 12pt; line-height: normal;"><em><span style="font-size: 10pt; font-family: Verdana;" lang="PT">Explícito</span></em><em><span style="font-size: 10pt; font-family: Verdana;" lang="PT"> </span></em></p> </td> <td style="padding-bottom: 0in; padding-left: 5.4pt; width: 178.9pt; padding-right: 5.4pt; padding-top: 0in;" width="239" valign="top"> <p class="MsoNormal" style="margin: 12pt 0in 0.0001pt 0.25in; text-indent: -0.25in; line-height: normal;"><span style="font-size: 10pt; font-family: Symbol;" lang="PT">·<span style="font-family: &quot;Times New Roman&quot;; font-style: normal; font-variant: normal; font-weight: normal; font-size: 7pt; line-height: normal; font-size-adjust: none; font-stretch: normal;"> </span></span><span style="font-size: 10pt; font-family: Verdana;" lang="PT">Pode ser transmitido (documentos, manuais, ...)</span></p> <p class="MsoNormal" style="margin-left: 0.25in; text-indent: -0.25in; line-height: normal;"><span style="font-size: 10pt; font-family: Symbol;" lang="PT">·<span style="font-family: &quot;Times New Roman&quot;; font-style: normal; font-variant: normal; font-weight: normal; font-size: 7pt; line-height: normal; font-size-adjust: none; font-stretch: normal;"> </span></span><span style="font-size: 10pt; font-family: Verdana;" lang="PT">Pode ser do indivíduo, do grupo, da empresa ou do mercado</span><span style="font-size: 10pt; font-family: Verdana;" lang="PT"> </span></p> <p class="MsoNormal" style="line-height: normal;"><span style="font-size: 10pt; font-family: Verdana;" lang="PT"> </span></p> </td> <td style="padding-bottom: 0in; padding-left: 5.4pt; width: 138.75pt; padding-right: 5.4pt; padding-top: 0in;" width="185" valign="top"> <p class="MsoNormal" style="margin-top: 12pt; line-height: normal;"><span style="font-size: 10pt; font-family: Verdana;" lang="PT">Pode ser medido e gerido</span></p> </td> </tr> <tr> <td style="padding-bottom: 0in; padding-left: 5.4pt; width: 73.1pt; padding-right: 5.4pt; padding-top: 0in; border: 0.5pt solid;" width="97" valign="top"> <p class="MsoNormal" style="margin-top: 12pt; line-height: normal;"><em><span style="font-size: 10pt; font-family: Verdana;" lang="PT">Tácito</span></em><em></em></p> </td> <td style="padding-bottom: 0in; padding-left: 5.4pt; width: 178.9pt; padding-right: 5.4pt; padding-top: 0in;" width="239" valign="top"> <p class="MsoNormal" style="margin: 12pt 0in 0.0001pt 0.25in; text-indent: -0.25in; line-height: normal;"><span style="font-size: 10pt; font-family: Symbol; display: none;" lang="PT">·<span style="font-family: &quot;Times New Roman&quot;; font-style: normal; font-variant: normal; font-weight: normal; font-size: 7pt; line-height: normal; font-size-adjust: none; font-stretch: normal;"> </span></span><span style="font-size: 10pt; font-family: Verdana;" lang="PT">Dimensão técnica (capacidades pessoais): com alguma dificuldade, pode ser medida, contratada, desenvolvida, ...</span></p> <p class="MsoNormal" style="margin-left: 0.25in; text-indent: -0.25in; line-height: normal;"><span style="font-size: 10pt; font-family: Symbol;" lang="PT">·</span><span style="font-size: 10pt; font-family: Verdana;" lang="PT">Dimensão cognitiva (crenças, ideais, valores, esquema, modelos mentais, ...): dificilmente pode ser medida e gerida ...</span></p> </td> <td style="padding-bottom: 0in; padding-left: 5.4pt; width: 138.75pt; padding-right: 5.4pt; padding-top: 0in;" width="185" valign="top"> <p class="MsoNormal" style="margin-top: 12pt; line-height: normal;"><span style="font-size: 10pt; font-family: Verdana;" lang="PT">Não pode ser medido ou gerido.</span></p> <p class="MsoBodyText"><span style="font-family: Verdana;" lang="PT">Não é transaccionável ao nível individual, mas ... podemos comprar um grupo ou uma empresa para captar este tipo de conhecimento...</span></p> <p class="MsoNormal" style="line-height: normal;"> </p> </td> </tr> </tbody> </table> <p class="MsoNormal" style="margin-top: 12pt;"> </p> <p class="MsoNormal"><span style="font-family: Verdana;" lang="PT">Admitindo que para gerir é preciso </span><span style="font-family: Verdana;" lang="PT">medir os recursos (economia), controlar o processo produtivo (eficiência) e medir os resultados (eficácia), podemos analisar o jogo entre conhecimento tácito e explícito usando o modelo de Ikujiro Nonaka. Neste modelo o conhecimento nasce do jogo da conversão de conhecimento de um estado a outro no ambiente em que o indivíduo, o grupo, a empresa e o mercado actuam. </span></p> <p class="MsoNormal" style="margin-top: 12pt;"><span style="font-family: Verdana;" lang="PT">Para este autor existem quatro processos sequenciais, ininterruptos e em espiral, onde o conhecimento nasce como energia libertada do processo. No nosso entendimento, o gestor pode ou não intervir consoante se trate de conhecimento tácito ou explícito. Vejamos até que ponto o gestor pode medir e gerir cada um dos quatro processos:</span></p> <p class="MsoNormal" style="margin-top: 12pt;"><strong><span style="font-family: Verdana;" lang="PT">Externalização</span></strong><span style="font-family: Verdana;" lang="PT">: Os indivíduos constituem-se em grupo e libertam algum do seu conhecimento tácito tornando-o explícito para o grupo:</span></p> <p class="MsoNormal" style="margin-left: 0.5in; text-indent: -0.25in;"><span style="font-family: Symbol;" lang="PT">¼<span style="font-family: &quot;Times New Roman&quot;; font-style: normal; font-variant: normal; font-weight: normal; font-size: 7pt; line-height: normal; font-size-adjust: none; font-stretch: normal;"> </span></span><span style="font-family: Verdana;" lang="PT">Posso medir os recursos envolvidos? Sim: indivíduos, reuniões, grupos, documentos, contactos, repositórios, meios, ...</span></p> <p class="MsoNormal" style="margin-left: 0.5in; text-indent: -0.25in;"><span style="font-family: Symbol;" lang="PT">¼<span style="font-family: &quot;Times New Roman&quot;; font-style: normal; font-variant: normal; font-weight: normal; font-size: 7pt; line-height: normal; font-size-adjust: none; font-stretch: normal;"> </span></span><span style="font-family: Verdana;" lang="PT">Posso medir os efeitos? Sim: documentos, produtos, repositórios, grupos, contactos, ...</span></p> <p class="MsoNormal" style="margin-left: 0.5in; text-indent: -0.25in;"><span style="font-family: Symbol;" lang="PT">¼<span style="font-family: &quot;Times New Roman&quot;; font-style: normal; font-variant: normal; font-weight: normal; font-size: 7pt; line-height: normal; font-size-adjust: none; font-stretch: normal;"> </span></span><span style="font-family: Verdana;" lang="PT">Posso gerir o processo? Sim.</span></p> <p class="MsoNormal" style="margin-left: 0.5in; text-indent: -0.25in;"><span style="font-family: Symbol;" lang="PT">Þ<span style="font-family: &quot;Times New Roman&quot;; font-style: normal; font-variant: normal; font-weight: normal; font-size: 7pt; line-height: normal; font-size-adjust: none; font-stretch: normal;"> </span></span><span style="font-family: Verdana;" lang="PT">Então, posso gerir a <strong>externalização</strong> de conhecimento ...</span></p> <p class="MsoNormal" style="margin-top: 12pt;"><strong><span style="font-family: Verdana;" lang="PT">Combinação</span></strong><span style="font-family: Verdana;" lang="PT">: Cada grupo contribui com o seu conhecimento explícito para a organização onde está inserido permitindo combinar conhecimento de diversas fontes enriquecendo o resultado:</span></p> <p class="MsoNormal" style="margin-left: 0.5in; text-indent: -0.25in;"><span style="font-family: Symbol;" lang="PT">¼<span style="font-family: &quot;Times New Roman&quot;; font-style: normal; font-variant: normal; font-weight: normal; font-size: 7pt; line-height: normal; font-size-adjust: none; font-stretch: normal;"> </span></span><span style="font-family: Verdana;" lang="PT">Posso medir os recursos? Sim: grupos, empresas, reuniões, encontros, documentos, contactos, repositórios, Meios, ...</span></p> <p class="MsoNormal" style="margin-left: 0.5in; text-indent: -0.25in;"><span style="font-family: Symbol;" lang="PT">¼<span style="font-family: &quot;Times New Roman&quot;; font-style: normal; font-variant: normal; font-weight: normal; font-size: 7pt; line-height: normal; font-size-adjust: none; font-stretch: normal;"> </span></span><span style="font-family: Verdana;" lang="PT">Posso medir os efeitos? Sim: documentos, repositórios, novos produtos, vendas</span></p> <p class="MsoNormal" style="margin-left: 0.5in; text-indent: -0.25in;"><span style="font-family: Symbol;" lang="PT">¼<span style="font-family: &quot;Times New Roman&quot;; font-style: normal; font-variant: normal; font-weight: normal; font-size: 7pt; line-height: normal; font-size-adjust: none; font-stretch: normal;"> </span></span><span style="font-family: Verdana;" lang="PT">Posso gerir o processo? Sim.</span></p> <p class="MsoNormal" style="margin-left: 0.5in; text-indent: -0.25in;"><span style="font-family: Symbol;" lang="PT">Þ<span style="font-family: &quot;Times New Roman&quot;; font-style: normal; font-variant: normal; font-weight: normal; font-size: 7pt; line-height: normal; font-size-adjust: none; font-stretch: normal;"> </span></span><span style="font-family: Verdana;" lang="PT">Então, posso gerir a <strong>combinação</strong> de conhecimento ... </span></p> <p class="MsoNormal" style="margin-top: 12pt;"><strong><span style="font-family: Verdana;" lang="PT">Internalização</span></strong><span style="font-family: Verdana;" lang="PT">: O indivíduo ao actuar em grupo, na empresa e no mercado internaliza conhecimento explícito, aumentando e modificando o seu próprio conhecimento tácito:</span></p> <p class="MsoNormal" style="margin: 12pt 0in 0.0001pt 0.5in; text-indent: -0.25in;"><span style="font-family: Symbol;" lang="PT">¼<span style="font-family: &quot;Times New Roman&quot;; font-style: normal; font-variant: normal; font-weight: normal; font-size: 7pt; line-height: normal; font-size-adjust: none; font-stretch: normal;"> </span></span><span style="font-family: Verdana;" lang="PT">Posso medir os recursos? Sim: indivíduos, reuniões, grupos, documentos, contactos, repositórios, meios</span></p> <p class="MsoNormal" style="margin-left: 0.5in; text-indent: -0.25in;"><span style="font-family: Symbol;" lang="PT">¼<span style="font-family: &quot;Times New Roman&quot;; font-style: normal; font-variant: normal; font-weight: normal; font-size: 7pt; line-height: normal; font-size-adjust: none; font-stretch: normal;"> </span></span><span style="font-family: Verdana;" lang="PT">Posso medir os efeitos? Talvez: nos indivíduos, no grupo, na empresa, no mercado</span></p> <p class="MsoNormal" style="margin-left: 0.5in; text-indent: -0.25in;"><span style="font-family: Symbol;" lang="PT">¼<span style="font-family: &quot;Times New Roman&quot;; font-style: normal; font-variant: normal; font-weight: normal; font-size: 7pt; line-height: normal; font-size-adjust: none; font-stretch: normal;"> </span></span><span style="font-family: Verdana;" lang="PT">Posso gerir o processo? Não.</span></p> <p class="MsoNormal" style="margin-left: 0.5in; text-indent: -0.25in;"><span style="font-family: Symbol;" lang="PT">Þ<span style="font-family: &quot;Times New Roman&quot;; font-style: normal; font-variant: normal; font-weight: normal; font-size: 7pt; line-height: normal; font-size-adjust: none; font-stretch: normal;"> </span></span><span style="font-family: Verdana;" lang="PT">Então, <strong>não</strong> posso gerir a <strong>internalização</strong> de conhecimento ... </span></p> <p class="MsoNormal"><strong><span style="font-family: Verdana;" lang="PT">Socialização</span></strong><span style="font-family: Verdana;" lang="PT">: Os indivíduos interagem socialmente, trocando e enriquecendo mutuamente o seu conhecimento tácito. Trata-se de uma passagem de conhecimento tácito para conhecimento tácito:</span></p> <p class="MsoNormal" style="margin: 12pt 0in 0.0001pt 0.5in; text-indent: -0.25in;"><span style="font-family: Symbol;" lang="PT">¼<span style="font-family: &quot;Times New Roman&quot;; font-style: normal; font-variant: normal; font-weight: normal; font-size: 7pt; line-height: normal; font-size-adjust: none; font-stretch: normal;"> </span></span><span style="font-family: Verdana;" lang="PT">Posso medir os recursos envolvidos? Sim: indivíduos, contactos, </span></p> <p class="MsoNormal" style="margin-left: 0.5in; text-indent: -0.25in;"><span style="font-family: Symbol;" lang="PT">¼<span style="font-family: &quot;Times New Roman&quot;; font-style: normal; font-variant: normal; font-weight: normal; font-size: 7pt; line-height: normal; font-size-adjust: none; font-stretch: normal;"> </span></span><span style="font-family: Verdana;" lang="PT">Posso medir os efeitos? Não.</span></p> <p class="MsoNormal" style="margin-left: 0.5in; text-indent: -0.25in;"><span style="font-family: Symbol;" lang="PT">¼<span style="font-family: &quot;Times New Roman&quot;; font-style: normal; font-variant: normal; font-weight: normal; font-size: 7pt; line-height: normal; font-size-adjust: none; font-stretch: normal;"> </span></span><span style="font-family: Verdana;" lang="PT">Posso gerir o processo? Talvez.</span></p> <p class="MsoNormal" style="margin-left: 0.5in; text-indent: -0.25in;"><span style="font-family: Symbol;" lang="PT">Þ<span style="font-family: &quot;Times New Roman&quot;; font-style: normal; font-variant: normal; font-weight: normal; font-size: 7pt; line-height: normal; font-size-adjust: none; font-stretch: normal;"> </span></span><span style="font-family: Verdana;" lang="PT">Então, <strong>não</strong> posso gerir a <strong>socialização</strong> de conhecimento ...</span></p> <p class="MsoNormal" style="margin-top: 12pt;"><span style="font-family: Verdana;" lang="PT">A partir desta reflexão podemos dizer que só podemos realmente medir e controlar as variáveis associadas ao processo quando se trata de conhecimento explícito, isto é, na externalização e na combinação de conhecimento. A espiral de conhecimento de Nonaka e Takeuchi mostra momentos em que o gestor pode medir e intervir e outros em que o gestor não pode mesmo medir, ficando-lhe sempre a possibilidade de <em>gerir no escuro </em></span><span style="font-family: Verdana;" lang="PT">– sem dados objectivos</span><span style="font-family: Verdana;" lang="PT">.</span></p> <p class="MsoNormal"><span style="font-family: Verdana;" lang="PT">Tal como a análise do conteúdo destes processos, podemos considerar a passagem de um processo a outro na geração do conhecimento:</span></p> <p class="MsoNormal" style="margin: 12pt 0in 0.0001pt 0.5in; text-indent: -0.25in;"><span style="font-family: Symbol;" lang="PT">¼<span style="font-family: &quot;Times New Roman&quot;; font-style: normal; font-variant: normal; font-weight: normal; font-size: 7pt; line-height: normal; font-size-adjust: none; font-stretch: normal;"> </span></span><em><span style="font-family: Verdana;" lang="PT">Externalização -&gt; Combinação</span></em></p> <p class="MsoNormal" style="margin-left: 0.5in; text-indent: -0.25in;"><span style="font-family: Symbol;" lang="PT">¼<span style="font-family: &quot;Times New Roman&quot;; font-style: normal; font-variant: normal; font-weight: normal; font-size: 7pt; line-height: normal; font-size-adjust: none; font-stretch: normal;"> </span></span><em><span style="font-family: Verdana;" lang="PT">Combinação -&gt; Internalização</span></em></p> <p class="MsoNormal" style="margin-left: 0.5in; text-indent: -0.25in;"><span style="font-family: Symbol;" lang="PT">¼<span style="font-family: &quot;Times New Roman&quot;; font-style: normal; font-variant: normal; font-weight: normal; font-size: 7pt; line-height: normal; font-size-adjust: none; font-stretch: normal;"> </span></span><em><span style="font-family: Verdana;" lang="PT">Internalização -&gt; Socialização</span></em></p> <p class="MsoNormal" style="margin-left: 0.5in; text-indent: -0.25in;"><span style="font-family: Symbol;" lang="PT">¼<span style="font-family: &quot;Times New Roman&quot;; font-style: normal; font-variant: normal; font-weight: normal; font-size: 7pt; line-height: normal; font-size-adjust: none; font-stretch: normal;"> </span></span><em><span style="font-family: Verdana;" lang="PT">Socialização -&gt; Externalização</span></em></p> <p class="MsoNormal" style="margin-top: 12pt;"><span style="font-family: Verdana;" lang="PT">O resultado dessa passagem mostra também que só podemos medir e gerir os processos que lidam com conhecimento explícito, ou seja a passagem do processo <em>Externalização -&gt; Combinação</em>.</span></p> <p class="MsoNormal" style="margin-top: 12pt;"><span style="font-family: Verdana;" lang="PT">Adicionalmente, há ainda outro obstáculo à medição e gestão do conhecimento: </span><span style="font-family: Verdana; color: black;" lang="PT">O indivíduo constrói a imagem do objecto ou fenómeno com o seu conhecimento instrumental, isto é, <em>“os olhos não são inocentes!”.</em> Em cada observação de um objecto ou fenómeno intervém a imagem do objecto e todo o conhecimento tácito do indivíduo que observa. Além disso, o próprio indivíduo também é afectado pelos objectos e fenómenos que presencia, podendo obter uma imagem diferente numa segunda observação em momento diferente.</span></p> <p class="MsoNormal" style="text-align: center;" align="center"><strong><em></em></strong></p> <h3 style="text-align: center;"><span style="font-family: Verdana;" lang="PT">O acto de conhecer é um momento activo</span></h3> <p class="MsoHeading7" style="text-align: center;"><span style="font-family: Verdana;" lang="PT"><img src="images/stories/publicacoes/artigos/sasimage004.gif" border="0" /><br /></span></p> <p class="MsoNormal"> </p> <p class="MsoNormal"> </p> <p class="MsoNormal"><span style="font-family: Verdana;" lang="PT">É claro que um indivíduo pode estar em diferentes níveis na hierarquia de conhecimento [</span><span style="font-family: Verdana;" lang="PT">Sveiby, 1998]:</span></p> <ul style="margin-top: 0in;" type="disc"> <li class="MsoNormal" style="color: black; margin-top: 12pt;"><strong><em><span style="font-family: Verdana;" lang="PT">Skill</span></em></strong><strong><span style="font-family: Verdana;" lang="PT"> (habilidade):</span></strong><span style="font-family: Verdana;" lang="PT"> Seguir regras que podem ser controladas pelo próprio sujeito;</span></li> <li class="MsoNormal" style="color: black;"><strong><em><span style="font-family: Verdana;" lang="PT">Know-How</span></em></strong><strong><span style="font-family: Verdana;" lang="PT"> (saber):</span></strong><span style="font-family: Verdana;" lang="PT"> Seguir regras estabelecidas em contexto social fora do sujeito (grupo / empresa / mercado);</span></li> <li class="MsoNormal" style="color: black;"><strong><em><span style="font-family: Verdana;" lang="PT">Competence</span></em></strong><strong><span style="font-family: Verdana;" lang="PT"> (competência):</span></strong><span style="font-family: Verdana;" lang="PT"> ser capaz e poder alterar as regras;</span></li> </ul> <p class="MsoNormal" style="margin-top: 12pt;"><span style="font-family: Verdana;" lang="PT">Qualquer destes níveis é útil à empresa. Supondo que se trata de um gestor do nível elevado nesta hierarquia de conhecimento ele só pode ser útil à empresa se for competente, se</span><span style="font-family: Verdana; color: black;" lang="PT"> conhecer o que se está a passar e o que vai acontecer, pois precisa de perspectivar e influenciar o futuro. Só pode gerir se conhecer, porque para gerir é preciso decidir sobre opções. A empresa e o seu ambiente são um espaço permanente de opções, são conhecimento focal que o gestor pode ou não aproveitar da melhor forma.</span></p> <p class="MsoNormal" style="margin-top: 12pt;"><span style="font-family: Verdana; color: black;" lang="PT">Mas como podemos medir o conhecimento neste ambiente de interacção permanente entre o gestor e os fenómenos empresariais? Ou entre todos os intervenientes na empresa e o mercado? Essa é a grande dificuldade, o grande desafio.</span></p> <p class="MsoNormal" style="margin-top: 12pt;"><span style="font-family: Verdana;" lang="PT">Este desafio tem ocupado um conjunto significativo de teóricos da gestão. A indústria do software de última geração, designado por <strong>software da economia do conhecimento </strong>mostra também os efeitos desta tendência. Qualquer empresa, mesmo a mais insignificante, tem já o software trivial que lhe permite medir e acompanhar minimamente a actividade da empresa. Falamos de aplicações como:</span></p> <ul style="margin-top: 0in;" type="disc"> <li class="MsoNormal" style="margin-top: 12pt;"><span style="font-family: Verdana;" lang="PT">Gestão de Stocks;</span></li> <li class="MsoNormal"><span style="font-family: Verdana;" lang="PT">Contabilidade Geral</span></li> <li class="MsoNormal"><span style="font-family: Verdana;" lang="PT">Processamento de salários</span></li> <li class="MsoNormal"><span style="font-family: Verdana;" lang="PT">Facturação</span></li> <li class="MsoNormal"><span style="font-family: Verdana;" lang="PT">...</span></li> </ul> <p class="MsoNormal"><span style="font-family: Verdana;" lang="PT">O que nem todas as empresas possuem ainda é software que permita diferenciar a competência dos seus gestores, o tal <strong>software da economia do conhecimento </strong>capaz de ajudar o gestor competente a alterar as regras e a condicionar o futuro de modo a colocar a sua empresa em vantagem competitiva sustentável no mercado.</span></p> <p class="MsoNormal" style="margin-top: 12pt;"><span style="font-family: Verdana;" lang="PT">Em conclusão, podemos dizer que o conhecimento não pode ser medido e gerido como qualquer activo (uma parte do <em>iceberg</em> é invisível...), podemos apenas ajudar e esperar que a parte submersa do <em>iceberg</em> se desenvolva e manifeste os seus efeitos. Só podemos medir conhecimento explícito, para medir conhecimento tácito temos de o tornar explícito.</span></p> <p class="MsoNormal" style="margin-top: 12pt;"><span style="font-family: Verdana;" lang="PT">O conhecimento só pode ser gerido se os gestores forem competentes (capazes de modificar as regras no sentido correcto...) e:</span></p> <ul style="margin-top: 0in;" type="disc"> <li class="MsoNormal" style="margin-top: 12pt;"><span style="font-family: Verdana;" lang="PT">Se compreenderem o dinamismo da criação de conhecimento</span></li> <li class="MsoNormal"><span style="font-family: Verdana;" lang="PT">Se apoiarem a criação, difusão e utilização de conhecimento na empresa</span></li> <li class="MsoNormal"><span style="font-family: Verdana;" lang="PT">Se promoverem a avaliação ao longo de toda a cadeia de valor</span></li> <li class="MsoNormal"><span style="font-family: Verdana;" lang="PT">Se tiverem instrumentos para medir e gerir</span></li> </ul> <p class="MsoNormal"> </p> <h1 style="margin-top: 0in; line-height: 150%;"><span style="font-family: Verdana;">BIBLIOGRAFIA</span></h1> <p class="MsoNormal"> </p> <p class="MsoNormal" style="margin-top: 12pt;"><span style="font-family: Verdana;">CHOO, Chun Wei - <strong>Information Management for the Intelligent Organization: The Art of Scanning the Environment</strong><em>.</em> Asis Monograph Series, 1998. ISBN 1-57387-057-9.</span></p> <p class="MsoNormal" style="margin-top: 12pt;"><span style="font-family: Verdana;">DAVENPORT, Tom H.; PRUSAK, Laurence - <strong>Working Knowledge : How Organizations Manage What They Know</strong>. Harvard Business School Press, 1998. ISBN 0-87584-655-6.</span></p> <p class="MsoNormal" style="margin-top: 12pt;"><span style="font-family: Verdana;">EDVINSSON, Leif &amp; MALONE, Michael S. (Contributor) - <em><strong><span style="font-style: normal;">Intellectual Capital: Realizing Your Company's True Value by Finding Its Hidden Roots</span></strong>. </em><em><span style="font-style: normal;">Harper Business, 1997. ISBN 0-88730-841-4.</span></em></span></p> <p class="MsoNormal" style="margin-top: 12pt;"><span style="font-family: Verdana;">KAPLAN, Robert S. &amp; NORTON, David P. - <strong>Balanced Scorecard, Translating Startegy into Action</strong>. HBS Press, 1996. ISBN 0-87584-651-3.</span></p> <p class="MsoNormal" style="margin-top: 12pt;"><span style="font-family: Verdana;">KROGH, Georg Von &amp; ICHIJO, Kazuo &amp; NONAKA, Ikujiro -<em> </em><strong>Enabling Knowledge Creation: How to Unlock the Mystery of Tacit Knowledge and Release the Power of Innovation</strong><em>.</em> Oxford University Press, 2000. ISBN 0-19-512616-5.</span></p> <p class="MsoNormal" style="margin-top: 12pt;"><span style="font-family: Verdana;">NONAKA, Ikujiro &amp; TAKEUCHI, Hirotaka - <strong>The Knowledge-Creating Company</strong><em>. </em>Oxford<em>, 1995. </em>ISBN 0-19-509269-4.</span></p> <p class="MsoNormal" style="margin-top: 12pt;"><span style="font-family: Verdana;">STEWART, Thomas A. - <em><strong><span style="font-style: normal;">Intellectual Capital: The New Wealth of Organizations</span></strong>. </em><em><span style="font-style: normal;">Doubleday. Currency, 1997. ISBN 0-385-48228-0.</span></em> </span></p> <p class="MsoNormal" style="margin-top: 12pt;"><span style="font-family: Verdana;">SVEIBY, Karl Erik <em>- </em><em><strong><span style="font-style: normal;">The New Organizational Wealth: Managing &amp; Measuring Knowledge-Based Assets</span></strong>. </em><em><span style="font-style: normal;">Berrett-Koehler Publishers, Inc, 1997. ISBN 1-57675-014-0.</span></em> </span></p> <p class="MsoNormal" style="margin-top: 12pt;"><span style="font-family: Verdana;">TURBAM, Efraim &amp; ARONSON, Jay E. - <strong>Decision Support Systems and Intelligent Systems</strong>. </span><span style="font-family: Verdana;" lang="PT">5ª edição: Prentice Hall, 1998. </span><span style="font-family: Verdana;">ISBN 0-13-320383-2.</span></p> <p class="MsoNormal"> </p> <p><strong><span><span class="MsoFootnoteReference"><span></span></span></span></strong> <p>[1]<span lang="PT"> Consideramos que para gerir é preciso medir</span></p> <p> </p> </p> <hr /></div>